Kiedy kształtuje się płeć dziecka? Wszystko, co musisz wiedzieć

Płeć dziecka jest ustalana już w momencie zapłodnienia, ale jej potwierdzenie w badaniu USG zwykle możliwe jest między 18. a 22. tygodniem ciąży. Wcześniej, bo od 9.–10. tygodnia, informację o płci genetycznej daje badanie NIPT z krwi matki. Poniżej wyjaśniamy cały proces kształtowania się płci i metody jej rozpoznania.

Co decyduje o płci dziecka?

O tym, czy urodzi się dziewczynka, czy chłopiec, decydują chromosomy płciowe. Komórka jajowa matki zawsze zawiera chromosom X, natomiast plemnik ojca może nieść chromosom X albo chromosom Y. Połączenie dwóch chromosomów X oznacza zwykle rozwój żeński, a zestaw XY daje kierunek męski.

Sam chromosom Y jednak nie wystarczy. Istotną rolę odgrywa gen SRY, zlokalizowany na tym chromosomie. To on uruchamia proces powstawania jąder, które później zaczynają produkować testosteron. Bez tego hormonu rozwój narządów płciowych przebiega samoistnie w stronę żeńską, nawet przy braku jajników.

W praktyce można więc mówić o kilku poziomach płci biologicznej:

• płeć chromosomalna – zestaw XX lub XY,
• płeć gonadalna – obecność jajników albo jąder,
• płeć fenotypowa – widoczne cechy ciała, w tym zewnętrzne narządy płciowe,
• płeć psychiczna – wewnętrzne poczucie przynależności, które nie zawsze pokrywa się z biologią.

Jak przebiega rozwój narządów płciowych u płodu?

Na samym początku życia zarodek ma zawiązki dwóch układów przewodów – przewód Wolffa i przewód Müllera. Z pierwszego mogą powstać nasieniowody i pęcherzyki nasienne, a z drugiego jajowody i macica. Do około 45. dnia życia płodowego płeć pozostaje morfologicznie niezdefiniowana.

Przełom następuje w okolicach 7. tygodnia. Jeśli ukształtują się jądra i rozpoczną wydzielanie testosteronu, przewód Wolffa rozwija się w męskie narządy płciowe. Gdy testosteronu brakuje, z przewodu Müllera powstają jajowody i macica, a kierunek ten nie wymaga obecności jajników.

Zewnętrzne narządy płciowe chłopca – prącie i moszna – zaczynają formować się około 9. tygodnia życia płodowego. U dziewczynki pochwa, macica oraz jajowody rozwijają się kilka dni później, najczęściej w 10.–11. tygodniu. Około 12. tygodnia od zapłodnienia, czyli w 14. tygodniu ciąży liczonej od ostatniej miesiączki, zewnętrzne narządy są już wykształcone.

Płeć żeńska bywa nazywana płcią podstawową, ponieważ rozwój żeńskich narządów rozrodczych nie wymaga dodatkowego bodźca hormonalnego – przebiega samoistnie, gdy nie ma testosteronu.

Kiedy można poznać płeć dziecka?

Chociaż płeć genetyczna istnieje od zapłodnienia, jej rozpoznanie zależy od użytej metody. W badaniu USG doświadczony specjalista może podjąć próbę oceny już około 12.–13. tygodnia ciąży, ale taka wstępna interpretacja obarczona jest ryzykiem błędu. W tym okresie ocenia się tak zwany guzek płciowy, czyli strukturę, z której dopiero zróżnicują się prącie lub wargi sromowe.

Najczęściej rodzice poznają płeć podczas USG połówkowego, wykonywanego między 18. a 22. tygodniem ciąży. Wtedy narządy płciowe są dobrze widoczne, a dokładność oceny sięga 95–99%. Wcześniejsze badanie, czyli USG pierwszego trymestru w okolicy 12. tygodnia, daje skuteczność rzędu 75–90% przy sprzyjającym ułożeniu płodu i dobrej jakości sprzętu.

Znacznie wcześniej można uzyskać odpowiedź dzięki badaniu NIPT, czyli nieinwazyjnemu testowi prenatalnemu z krwi matki. Analiza wolnego DNA płodu pozwala określić płeć chromosomalną z dokładnością powyżej 99% już od 9.–10. tygodnia ciąży. Jest to metoda uznawana za najbardziej precyzyjną na wczesnym etapie.

Porównanie dostępnych metod przedstawia się następująco:

Co może utrudnić ocenę płci w USG?

Nawet podczas połówkowego badania dziecko może przyjąć pozycję, w której okolica genitaliów jest niewidoczna. Częściej zdarza się to przy ciąży mnogiej, gdy jeden płód zasłania drugi. U dziewczynek ryzyko błędnej interpretacji bywa minimalnie wyższe, ponieważ żeńskie narządy są słabiej widoczne na monitorze niż prącie i moszna.

Brak widocznego członka nie jest dowodem na płeć żeńską. Lekarz nie powinien zgadywać, jeśli obraz jest niejednoznaczny. W takich sytuacjach kwestię rozstrzyga kolejne badanie albo test genetyczny.

Czy płeć dziecka może się zmienić w trakcie ciąży?

Płeć chromosomalna jest stała od momentu zapłodnienia i nie ulega zmianie w życiu płodowym. Zmienić może się wyłącznie interpretacja wyniku USG, zwłaszcza gdy badanie przeprowadzono wcześnie lub obraz był nieczytelny. Mówimy wtedy o błędzie diagnostycznym, a nie o realnej zmianie płci.

W bardzo rzadkich przypadkach dziecko rodzi się z narządami niejednoznacznymi, łączącymi cechy męskie i żeńskie. Mowa wówczas o zaburzeniach rozwoju płci, zwanych DSD, albo interseksualności. Taka sytuacja wymaga dodatkowej diagnostyki hormonalnej i genetycznej.

Czy można wpłynąć na płeć dziecka?

Statystycznie na 100 dziewczynek rodzi się około 105 chłopców, co daje udział męski w okolicy 51,2%. Przy zapłodnieniu proporcja zarodków męskich i żeńskich jest zbliżona do pół na pół. Niewielka przewaga chłopców przy urodzeniu wynika z różnic przeżywalności na dalszych etapach ciąży.

W badaniach populacyjnych obserwuje się pewne korelacje. Wśród młodszych rodziców statystycznie rodzi się nieco więcej chłopców, a udział męski maleje wraz z kolejnymi porodami. Analiza diety ponad 740 kobiet wykazała z kolei, że panie spożywające przed ciążą najwięcej kalorii częściej rodziły synów – w tej grupie odsetek chłopców wyniósł 56%, przy 45% u kobiet z najniższą kalorycznością jadłospisu.

Trzeba jednak podkreślić, że są to zależności statystyczne, widoczne na poziomie dużych populacji. Nie dają one żadnej gwarancji dla pojedynczej pary. Dieta stosowana już w ciąży nie ma wpływu na płeć, ponieważ jest ona ustalona wcześniej.

Żadna naturalna metoda – ani chiński kalendarz płci, ani metoda Shettlesa, ani planowanie dnia współżycia – nie ma potwierdzenia w wiarygodnych badaniach klinicznych.

Jak weryfikowano popularne teorie?

Chiński kalendarz płci sprawdzono na danych ponad 2,8 miliona urodzeń w Szwecji z lat 1973–2006. Wynik okazał się praktycznie losowy. Metoda Shettlesa zakłada, że plemniki z chromosomem Y są szybsze, ale żyją krócej, co miałoby sprzyjać poczęciu chłopca przy współżyciu blisko owulacji. Badania z końca XX wieku nie wykazały jednak, by moment współżycia w oknie płodnym wpływał na płeć dziecka.

Jedyną metodą pozwalającą jednoznacznie poznać płeć zarodka przed ciążą jest diagnostyka w procedurze in vitro. Test PGT-A bada liczbę chromosomów zarodka, w tym płciowych, ale wybór zarodka wyłącznie ze względu na płeć budzi poważne zastrzeżenia etyczne.

Kształt brzucha, cera i zachcianki – co mówią mity?

Wiele przesądów łączy wygląd ciężarnej z płcią dziecka, ale nie mają one biologicznego uzasadnienia. Kształt brzucha zależy od budowy ciała kobiety, napięcia mięśni, ilości płynu owodniowego oraz ułożenia dziecka. Spiczasty lub okrągły brzuch nie jest wskaźnikiem płci.

Zachcianki kulinarne wynikają ze zmian hormonalnych, apetytu i indywidualnych preferencji. Ochota na słodycze nie zapowiada dziewczynki, a chęć na potrawy słone nie oznacza chłopca. Podobnie stan cery i włosów zależy od hormonów, krążenia, diety oraz pielęgnacji, a nie od płci płodu.

Interesujące zależności biologiczne istnieją natomiast w innych obszarach. Badacze z Uniwersytetu w Adelajdzie zaobserwowali, że dziewczynki narażone na działanie kortyzolu w życiu płodowym rodzą się częściej z niedowagą i mają wyższy poziom tego hormonu we krwi pępowinowej niż chłopcy. Z kolei analiza danych ponad 11 tysięcy kobiet z Finlandii wykazała, że matki córek żyją średnio 8,5 miesiąca dłużej niż matki synów.