Dziecko przysposobione to małoletni, który na mocy orzeczenia sądu uzyskuje status prawny dziecka osoby przysposabiającej. Przysposobienie jest równoznaczne z adopcją i tworzy stosunek zbliżony do pokrewieństwa. W artykule wyjaśniamy rodzaje tej instytucji, warunki jej zastosowania oraz skutki prawne.
Czym jest dziecko przysposobione w świetle prawa?
W polskim systemie prawnym przysposobienie i adopcja oznaczają to samo. Instytucję tę regulują przede wszystkim art. 114–127 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz przepisy ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W wyniku prawomocnego orzeczenia sądu między osobą przysposabiającą a dzieckiem powstaje nowa więź rodzicielska.
Skutek jest zbliżony do naturalnego rodzicielstwa. Przysposobiony zyskuje wobec osoby przysposabiającej prawa i obowiązki dziecka biologicznego, co dotyczy między innymi alimentów, dziedziczenia czy nazwiska. Nie chodzi jedynie o formalną zmianę – orzeczenie kreuje trwałą relację rodzinnoprawną.
Przysposobić można wyłącznie osobę małoletnią, czyli taką, która nie ukończyła 18. roku życia i nie zawarła związku małżeńskiego. Wyjątek dotyczy kobiety, która wcześniej wstąpiła w związek małżeński – granicą może być ukończenie 16 lat. Dobro małoletniego pozostaje przy tym nadrzędnym kryterium oceny każdej sprawy.
Jakie są rodzaje przysposobienia?
Ustawodawca wyróżnia kilka form przysposobienia, a ich skutki różnią się w zależności od zakresu zerwania więzi z rodziną biologiczną. Osoby pozostające w związku małżeńskim mogą dokonać adopcji wspólnej, natomiast nie mają takiej możliwości osoby żyjące w konkubinacie lub w związku partnerskim. Poniższa tabela porównuje trzy podstawowe typy:
| Rodzaj przysposobienia | Skutki dla władzy rodzicielskiej | Możliwość rozwiązania |
| Przysposobienie pełne rozwiązywalne | Władza rodzicielska rodziców biologicznych wygasa | Można rozwiązać na wniosek strony lub uprawnionych podmiotów |
| Przysposobienie pełne nierozwiązywalne | Władza rodzicielska rodziców biologicznych wygasa | Nie można rozwiązać |
| Przysposobienie niepełne | Władza rodzicielska rodziców biologicznych zostaje utrzymana | Można zmienić na pełne lub całkowite |
Przysposobienie pełne rozwiązywalne
Ta forma prowadzi do trwałego wejścia dziecka do nowej rodziny. Rodzice biologiczni tracą władzę rodzicielską, a między dzieckiem a jego dotychczasowymi krewnymi ustają więzi prawne. Przysposobiony zyskuje nowych rodziców oraz krewnych po stronie osoby przysposabiającej.
Mimo nazwy, ten typ można rozwiązać. O anulowaniu orzeka sąd na wniosek strony, a powództwo mogą złożyć także prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka. Rozwiązanie staje się możliwe, gdy dalsze utrzymywanie adopcji przestaje służyć dobru dziecka.
Przysposobienie pełne nierozwiązywalne
Ten wariant bywa nazywany przysposobieniem całkowitym lub anonimowym. Ma charakter nieodwracalny, dlatego nie można go rozwiązać na wniosek przysposobionego, nowych rodziców ani prokuratora. Dziecko otrzymuje nową tożsamość, a wszelkie powiązania prawne z biologiczną rodziną zostają zerwane.
Sąd orzeka ten typ wyłącznie w sytuacjach wyraźnie służących dobru małoletniego. Dotyczy to spraw, w których rodzice biologiczni zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, wyrazili zgodę na adopcję anonimową, są nieznani albo porozumienie z nimi jest niemożliwe.
Przysposobienie niepełne
Przysposobienie niepełne tworzy relację wyłącznie między osobą przysposabiającą a dzieckiem. Nie powstają więzi z krewnymi osoby przysposabiającej. Jednocześnie pozostają utrzymane relacje prawne dziecka z biologiczną rodziną.
W praktyce oznacza to, że biologiczny ojciec nadal może zachować władzę rodzicielską, jeżeli dziecko zostaje przysposobione przez ojczyma. Ten rodzaj może zostać przekształcony w przysposobienie pełne lub całkowite na wniosek osoby przysposabiającej, po rozpatrzeniu sprawy przez sąd.
Jak wygląda procedura przysposobienia dziecka?
Postępowanie rozpoczyna się od złożenia wniosku o przysposobienie. Zgodnie z art. 585 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pismo składa się w sądzie rejonowym. Adopcja zostaje ustanowiona przez sąd po przeprowadzeniu rozprawy, co wynika z art. 586 § 1 KPC.
Adopcja jest w Polsce procedurą bezpłatną. Kandydaci muszą jednak pokryć koszty uzyskania wymaganych dokumentów, takich jak odpisy akt stanu cywilnego czy zaświadczenia.
W sprawach adopcyjnych sąd bada przede wszystkim dobro dziecka i spełnienie przesłanek ustawowych. Wcześniej kandydaci na rodziców adopcyjnych przechodzą procedurę kwalifikacyjną prowadzoną przez ośrodek adopcyjny. Obejmuje ona rozmowy z psychologiem i pedagogiem, wizytę w miejscu zamieszkania oraz szkolenie dla rodzin adopcyjnych.
Ośrodek wydaje opinię oraz świadectwo ukończenia szkolenia, chyba że obowiązek ten nie dotyczy danej sprawy – na przykład przy przysposobieniu dziecka małżonka. Przed sądem należy przedłożyć również dokumenty:
- wniosek o przysposobienie wraz z uzasadnieniem,
- życiorysy osób ubiegających się o adopcję,
- odpisy aktu urodzenia i aktu małżeństwa,
- zaświadczenie o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego,
- zaświadczenie o zatrudnieniu i dochodach,
- zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do opieki nad dzieckiem,
- opinię z ośrodka adopcyjno-opiekuńczego wraz ze świadectwem ukończenia szkolenia.
Sąd orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Jeżeli małoletni ukończył 13. rok życia, sąd go wysłuchuje, chyba że nie jest to możliwe ze względu na jego stan lub sprzeciwiałoby się jego dobru. Całość kończy się wydaniem postanowienia o adopcji.
Procedura przysposobienia dziecka partnera może trwać kilkanaście miesięcy, a w bardziej złożonych sprawach nawet 2–3 lata.
Na długość postępowania wpływa przede wszystkim uregulowanie sytuacji prawnej dziecka. Jeżeli biologiczny ojciec ma pełną władzę rodzicielską i nie wyraża zgody, najpierw konieczne bywa przeprowadzenie osobnego postępowania o pozbawienie go tej władzy. Sprawa trwa wtedy znacznie dłużej.
Jakie warunki musi spełnić osoba przysposabiająca?
Kandydat na rodzica adopcyjnego musi wykazać, że zapewni dziecku stabilne warunki wychowawcze i bytowe. Prawo stawia w tym zakresie kilka osobnych wymogów.
Wymogi wobec osoby przysposabiającej
Podstawowym warunkiem jest pełna zdolność do czynności prawnych oraz posiadanie osobistych kwalifikacji. Oznacza to, że kandydat powinien dawać rękojmię należytego wykonywania obowiązków wobec przysposobionego. W standardowej procedurze konieczne jest też uzyskanie opinii kwalifikacyjnej oraz świadectwa ukończenia szkolenia organizowanego przez ośrodek adopcyjny.
Istotna jest także odpowiednia różnica wieku. Przyjmuje się, że osoba przysposabiająca powinna być co najmniej 18 lat starsza od dziecka, choć sąd może w wyjątkowych okolicznościach dopuścić mniejszą różnicę. Dodatkowo ocenie podlega stabilna sytuacja finansowa i bytowa.
Zgody wymagane w sprawie
Do przysposobienia potrzebna jest zgoda samego dziecka, jeżeli ukończyło ono 13. rok życia i jest w stanie pojąć istotę adopcji. W przypadku przysposobienia dziecka żony lub męża niezbędna jest również zgoda współmałżonka. Zgody biologicznych rodziców nie wymaga się między innymi wtedy, gdy:
- rodzice biologiczni nie żyją,
- ojciec lub matka dziecka są nieznani,
- rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej,
- porozumienie z rodzicami jest z różnych względów niemożliwe.
Zgoda rodziców biologicznych podlega ograniczeniu czasowemu.
Zgoda rodziców biologicznych na przysposobienie nie może być wyrażona wcześniej niż po upływie sześciu tygodni od urodzenia dziecka.
Może mieć ona formę zgody blankietowej, czyli takiej, w której rodzice nie wskazują konkretnych osób przysposabiających. Sąd opiekuńczy może wyjątkowo orzec adopcję bez zgody rodziców, gdy przemawia za tym dobro małoletniego.
Jakie skutki prawne wywołuje przysposobienie?
Orzeczenie o przysposobieniu wpływa na wiele sfer życia rodzinnego. Najważniejsze zmiany dotyczą nazwiska, aktu urodzenia, alimentów oraz dziedziczenia.
Nazwisko i akt urodzenia
Przysposobiony otrzymuje nazwisko osoby przysposabiającej. Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, dziecko nosi nazwisko, które nosiłyby dzieci zrodzone z tego małżeństwa. Na żądanie osoby, która ma zostać przysposobiona, i za zgodą przysposabiającego sąd może postanowić o nadaniu nazwiska dwuczłonowego na podstawie art. 122 § 2 KRO.
W przysposobieniu pełnym sporządza się nowy akt urodzenia, w którym jako rodziców wpisuje się osoby przysposabiające. Możliwa jest także zmiana imienia dziecka, jeżeli wymaga tego jego dobro. Po ukończeniu przez dziecko 13. roku życia potrzebna jest na to jego zgoda.
Alimenty i dziedziczenie
Przy przysposobieniu pełnym rozwiązywalnym i pełnym nierozwiązywalnym obowiązek alimentacyjny rodziców biologicznych wygasa. Obowiązki przejmuje osoba przysposabiająca. Inaczej jest przy przysposobieniu niepełnym – prawa i obowiązki biologicznych rodziców nie wygasają, ale to przysposabiający odpowiada w pierwszej kolejności za utrzymanie dziecka.
Dziedziczenie zależy od rodzaju adopcji. W przysposobieniu pełnym dziecko dziedziczy po osobie przysposabiającej tak jak biologiczny potomek. Przy przysposobieniu niepełnym art. 937 Kodeksu cywilnego wprowadza istotne ograniczenia – przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego zstępnych, ale nie po krewnych przysposabiającego. Rodzice biologiczni nie dziedziczą po przysposobionym, a zamiast nich dziedziczy przysposabiający.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym jest dziecko przysposobione według polskiego prawa?
To małoletni, któremu na mocy orzeczenia sądu przyznano status dziecka osoby przysposabiającej, co tworzy trwałą więź rodzinnoprawną podobną do pokrewieństwa.
Kogo można przysposobić?
Przysposobić można tylko osobę małoletnią, czyli nieukończoną 18. rok życia i niemającą zawartego małżeństwa, z wyjątkami dotyczącymi dziewcząt, które wyszły za mąż wcześniej.
Jakie są podstawowe rodzaje przysposobienia?
Wyróżnia się przysposobienie pełne rozwiązywalne, pełne nierozwiązywalne oraz niepełne, różniące się stopniem zerwania więzi z rodziną biologiczną i możliwością rozwiązania.
Jak wygląda procedura przysposobienia?
Postępowanie zaczyna się od złożenia wniosku w sądzie rejonowym i obejmuje opinię ośrodka adopcyjnego oraz rozprawę przed sądem, który wydaje postanowienie o adopcji.
Jakie dokumenty trzeba przedłożyć przy wniosku o przysposobienie?
Należy dostarczyć m.in. wniosek z uzasadnieniem, życiorysy, odpisy aktów stanu cywilnego, zaświadczenie o niekaralności, zaświadczenie o dochodach, orzeczenie lekarskie oraz opinię ośrodka adopcyjnego.
Jakie zgody są potrzebne do przysposobienia?
Potrzebna jest zgoda dziecka po ukończeniu 13 lat oraz często zgoda współmałżonka przy adopcji dziecka partnera; zgoda rodziców biologicznych bywa wymagana, ale istnieją wyjątki przewidujące jej brak.
Jakie skutki prawne wywołuje przysposobienie dotyczące nazwiska i aktu urodzenia?
Przysposobiony przyjmuje nazwisko osoby przysposabiającej, a w przysposobieniu pełnym sporządza się nowy akt urodzenia i można zmienić imię, często za zgodą dziecka po 13. roku życia.
Jakie są skutki przysposobienia dla alimentów i dziedziczenia?
W przysposobieniu pełnym obowiązek alimentacyjny przechodzi na osoby przysposabiające i dziecko dziedziczy po nich jak po potomku, natomiast przy przysposobieniu niepełnym obowiązki biologicznych rodziców mogą nadal istnieć i dziedziczenie jest ograniczone.
